Uyku Apnesi: Küresel Bir Sorun
Uyku apnesi, dünya genelinde milyonlarca bireyin yaşamını olumsuz etkileyen yıpratıcı bir rahatsızlıktır. Bu durumun tedavisi, hastalığın ciddiyetine bağlı olarak yaşam tarzında değişiklikler, özel cihazların kullanımı ve bazı durumlarda cerrahi müdahalelerle gerçekleştirilebilir. Ancak, bu hastalığın tedavisinde şu ana kadar bir ilaç geliştirilmemiştir. Obstrüktif uyku apnesi, uyku esnasında üst solunum yolundaki kasların geçici olarak kısmi veya tamamen kapanmasıyla ortaya çıkar. Bu durum, kişinin gece boyunca sık sık nefes kesilmesine ve aşırı horlamalara neden olur. En hafif vakalarda bile, saatte 5 kez nefes durması görülebilirken, ağır durumlarda bu sayı 100’e kadar çıkabilmektedir.
Bu rahatsızlık sadece uyku kalitesini etkilemekle kalmaz; uzun vadede düşük oksijen seviyeleri nedeniyle kalp hastalıkları, uykuda kalp krizi, felç ve demans riskini de artırır. Günümüzde, en yaygın tedavi yöntemi olan PAP (pozitif hava basıncı) cihazları, uyku sırasında pozitif hava basıncı uygulayarak solunum yollarını açık tutmayı amaçlamaktadır. Ancak, birçok hasta bu cihazları uzun süre kullanmakta güçlük çekmekte ya da sağlık durumları nedeniyle kullanamamaktadır.
Yeni Bir Umut: Uyku Apnesinde İlaç Tedavisi Mümkün Mü?
Bilim insanları, yıllardır epilepsi tedavisinde kullanılan bir ilacın uyku apnesi belirtilerini önemli ölçüde azaltabileceğini belirledi. Yeni klinik deney sonuçları, bu ilacın hastalar için PAP cihazlarına alternatif olabileceğini göstermektedir. Araştırmacılar, nöbet tedavisinde kullanılan Sultiame adlı ilacın uyku apnesi üzerindeki etkilerini incelemektedir.
Son yayımlanan Faz II klinik deney sonuçlarına göre, ilacı kullanan hastalarda plasebo alanlara göre apne ataklarında belirgin bir azalma ve uyku kalitesinde önemli bir iyileşme gözlemlenmiştir. Çalışmanın sonuçları, saygın tıp dergisi The Lancet’te yayımlanmıştır. Türk Uyku Tıbbı Derneği Başkan Yardımcısı ve İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Uyku ve Bozuklukları Merkezi Sorumlusu Prof. Dr. Gülçin Benbir Şenel, yeni çalışmanın öncesinde obezite ilaçlarının uyku apnesi üzerindeki etkilerine odaklandığını hatırlatıyor ve özellikle ABD'de popüler olan GLP-1 analoglarına dikkat çekiyor.
Son Araştırmalar ve Gelecek Perspektifleri
Prof. Dr. Şenel, "GLP-1 analogları, vücutta doğal tokluk hormonunu taklit ederek kilo ve iltihabı azaltmakta, bu da üst solunum yolunda yağ birikimini azaltarak uyku apnesi belirtilerini iyileştirmektedir" diyor. Bu ilaçlar arasında semaglutide ve tirzepatide, piyasada Ozempic ve Mounjaro olarak bilinen popüler obezite ilaçlarıdır. Prof. Dr. Şenel, bu ilaçların kullanımıyla nefes durması olaylarının önemli ölçüde azaldığını belirtmekte, ancak yan etkiler konusunda da uyarılarda bulunmaktadır.
Son araştırmaya dönecek olursak; yeni Faz II klinik deneyine orta ve ağır derecede uyku apnesi olan 298 hasta katılmıştır. Araştırma 15 hafta sürmüştür. Katılımcıların yarısına plasebo, diğer yarısına ise farklı dozlarda Sultiame verilmiştir. Sonuçlar dikkat çekici olup, ilacı kullanan hastalarda apne ataklarının sayısında önemli bir azalma ve uyku kalitesinde iyileşme gözlemlenmiştir. En yüksek doz grubunda apne ataklarının yüzde 47 oranında azaldığı tespit edilmiştir.
Araştırmaya liderlik eden Jan Hedner, University of Gothenburg'da görev yapan kıdemli bir akciğer hastalıkları profesörüdür. Hedner, elde edilen sonuçların umut verici olduğunu ifade ederek, ilacın etkisinin ve güvenliğinin daha geniş kapsamlı ve uzun süreli çalışmalarla teyit edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Prof. Dr. Gülçin Benbir Şenel, Sultiame'nin bu alanda tek ilaç olmadığını da belirtmektedir. 2024 yılında Eli Lilly, kilo kaybı sağlayan GLP-1 analogu Tirzepatide için uyku apnesi tedavisi de dahil olmak üzere genişletilmiş onay almıştır. Obezite, uyku apnesinin en önemli risk faktörlerinden biri olduğundan, kilo kaybı tedavileri de bu hastalığın semptomlarını hafifletebilmektedir.
Prof. Dr. Şenel, "Tüm bu bilgiler ışığında, Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2024 sonlarında GLP-1 analoglarının obez yetişkinlerde orta ve ağır obstrüktif uyku apnesi tedavisinde kullanılmasını onayladı. Avrupa Tıp Derneği de geleneksel tedavi yöntemleriyle birlikte kullanılmalarını ya da PAP tedavisine uyum sağlamakta zorlanan hastalarda tek başlarına kullanılmalarını önermektedir. Sonuç olarak, GLP-1 analogları, tip 2 diyabeti olmayan obez yetişkinlerde ve orta-ağır obstrüktif uyku apnesi tanısı almış hastalar için umut verici bir alternatif sunmaktadır. Ancak, sürdürülebilir faydalarını ve güvenliğini doğrulamak için daha uzun vadeli çalışmalar gereklidir" şeklinde açıklamada bulunmaktadır.
Türkiye'de İlaç Tedavisi Umudu
Diğer yandan, ABD merkezli biyoteknoloji şirketi Apnimed, Japon ilaç firması Shionogi & Co., Ltd. ile birlikte Sultiame'yi uyku apnesi tedavisine uyarlamak için çalışmalarını sürdürmektedir. Şirketin geliştirdiği AD109 kod adlı başka bir ilaç adayı da Faz III klinik deneylerinde olumlu sonuçlar elde etmiştir. Apnimed’in bu yıl içinde ABD’de resmi onay başvurusu yapması beklenmektedir. Prof. Dr. Gülçin Benbir Şenel, önümüzdeki birkaç yıl içerisinde Türkiye’de de obstrüktif uyku apnesi tedavisinde ilaç tedavisinin mümkün olabileceğini düşünmektedir.
