Dolu nasıl oluşur, buz taneleri neden bu kadar büyüyebilir?

Dolu, güçlü fırtına bulutlarının içinde yukarı aşağı savrulan buz tanelerinin katman katman büyümesiyle oluşur. Yaz aylarında bile görülmesinin nedeni bulutun içindeki dondurucu soğuktur.

Dolu, kümülonimbus adı verilen büyük fırtına bulutlarının içinde oluşur. Bulutun içindeki güçlü yükselici hava akımları, su damlacıklarını sıcaklığın sıfırın çok altına düştüğü yüksek katmanlara taşır. Burada donan küçük buz tanecikleri, üzerlerine çarpan aşırı soğumuş su damlacıklarını dondurarak büyür. Tane, yükselici akımın taşıyamayacağı kadar ağırlaştığında yere düşer. Bu düşen buz parçalarına dolu denir.

Aşırı soğumuş su nedir, neden önemli?

Su, saf hâlde ve tutunacak bir yüzey bulamadığında sıfırın oldukça altındaki sıcaklıklarda bile sıvı kalabilir. Fırtına bulutlarının üst kısımlarında bu tür damlacıklar boldur. Bir buz taneciğine çarptıkları anda donarlar ve onun üzerine yeni bir katman eklerler. Dolunun büyümesini sağlayan asıl malzeme bu damlacıklardır.

Dolu tanesi bulutun içinde nasıl büyür?

1. Çekirdek oluşur: Küçük bir buz kristali, donmuş bir damla ya da kar topağı, dolunun ilk çekirdeğini oluşturur.
2. Yükselir: Güçlü yükselici hava akımı çekirdeği bulutun yukarılarına, soğuk ve aşırı soğumuş damlacıklarla dolu bölgeye taşır.
3. Katman ekler: Çarpan damlacıklar çekirdeğin yüzeyinde donar. Hızlı donma, içinde hava kabarcıkları kalan bulanık bir katman; yavaş donma ise daha şeffaf bir katman oluşturur.
4. Dolaşır: Tane, bulutun farklı bölgelerinde yükselip alçalarak ya da uzun süre yükselici akım içinde asılı kalarak büyümeye devam eder.
5. Düşer: Ağırlığı yükselici akımın gücünü aştığında ya da akım zayıfladığında yere doğru düşer.

Büyük bir dolu tanesini ortadan kestiğinizde ağaç halkalarına benzeyen bulanık ve şeffaf katmanlar görebilirsiniz. Bu katmanlar tanenin bulut içindeki geçmişini yansıtır.

Dolu neden yaz aylarında yağar?

Yerdeki sıcaklık yüksek olsa da birkaç kilometre yukarıda hava her mevsim çok soğuktur. Yaz aylarında güneşin ısıttığı nemli hava hızla yükselir ve güçlü fırtına bulutları oluşturur. Bu bulutlardaki yükselici akımlar da en güçlü hâline bu dönemde ulaşır. Böylece hem dolunun büyüyeceği soğuk ortam hem de onu havada tutacak güçlü akım bir araya gelir. Taneler yeterince büyükse sıcak hava katmanından geçerken tamamen erimeye fırsat bulamadan yere ulaşır.

Dolunun büyüklüğünü ne belirler?

Belirleyici etken, yükselici akımın gücüdür. Akım ne kadar kuvvetliyse ağır taneleri o kadar uzun süre havada tutabilir ve tane o kadar büyür. Bulutun içindeki aşırı soğumuş su miktarı ve tanenin bu bölgede geçirdiği süre de rol oynar. Küçük dolular nohut boyutunda kalırken çok güçlü fırtınalar ceviz, hatta daha büyük taneler üretebilir.

Dolu ile kar, buz yağmuru ve kar topağı arasındaki fark ne?

• Kar: Su buharının doğrudan buz kristaline dönüşmesiyle oluşan, altıgen yapılı hafif kristallerdir.
• Kar topağı (graupel): Kar kristallerinin üzerinde küçük damlacıkların donmasıyla oluşan yumuşak, beyaz ve kolay ezilen tanelerdir.
• Buz yağmuru: Yağmur damlalarının yere yakın soğuk bir katmandan geçerken donmasıyla oluşan küçük, şeffaf buz taneleridir; kış koşullarında görülür.
• Dolu: Katmanlı yapıda, sert ve genellikle daha büyük buz parçalarıdır; fırtına bulutlarına bağlıdır ve çoğunlukla sıcak mevsimde görülür.

Dolu yağarken neler yapılmalı?

1. Açık alandaysanız hemen sağlam bir binanın içine girin.
2. Araç kullanıyorsanız güvenli bir yerde durun; mümkünse kapalı bir alanın altına çekin.
3. Pencerelerden uzak durun; büyük dolular camları kırabilir.
4. Fırtına bulutları yıldırım da üretebileceği için ağaç altına sığınmaktan kaçının.

Sıkça sorulan sorular

Dolu kışın neden pek görülmez?

Kışın yerden yükselen hava daha az ısınır ve daha az nem taşır. Bu yüzden doluyu büyütecek güçlü yükselici akımlara sahip fırtına bulutları daha seyrek oluşur.

Dolu hangi bulutlardan yağar?

Dolu neredeyse her zaman kümülonimbus bulutlarından, yani gök gürültülü fırtınaları da üreten dikey olarak gelişmiş bulutlardan yağar.

Dolu fırtınası ne kadar sürer?

Çoğu dolu yağışı birkaç dakika ile on beş dakika arasında sürer, ancak fırtınanın yapısına göre daha uzun da olabilir.

İlgili HaberKutup ışıkları neden oluşur? Aurora'nın renklerinin sırrı