Yanardağ nasıl oluşur? Levha sınırlarından sıcak noktalara

Yanardağlar, yerin derinliklerinde eriyen kayaçların, yani magmanın yüzeye çıktığı noktalarda oluşur. Çoğu levha sınırlarında yer alırken bazıları levhaların ortasındaki sıcak noktalarda yükselir.

Yanardağ, yerkabuğunun altındaki erimiş kayacın, yani magmanın yeryüzüne ulaştığı açıklıklar ve bu açıklığın çevresinde zamanla biriken lav, kül ve kayaçlardan oluşan yükseltidir. Magma, çevresindeki katı kayaçlardan daha hafif olduğu için yukarı doğru yükselir; kabukta bir yol bulduğunda yüzeye çıkar. Her püskürmede biriken malzeme yanardağı katman katman büyütür.

Magma nasıl oluşur?

Yerkabuğunun altındaki manto büyük ölçüde katı hâldedir; ancak çok sıcaktır. Kayaçların erimesi için ya sıcaklığın artması, ya üzerlerindeki basıncın azalması ya da içlerine su gibi uçucu maddelerin karışması gerekir. Bu üç durum, yanardağların neden belirli yerlerde toplandığını da açıklar.

Yanardağlar nerelerde oluşur?

Levhaların birbirinden uzaklaştığı yerler

Okyanus ortası sırtlarında iki levha birbirinden ayrılır. Üzerindeki basınç azalan manto kayacı kısmen erir ve aradaki boşluğu doldurur. Bu volkanizmanın büyük kısmı okyanus tabanında, gözden uzakta yaşanır. İzlanda, böyle bir sırtın deniz yüzeyinin üzerine çıktığı bir yerdir.

Levhaların birbirinin altına daldığı yerler

Bir okyanus levhası başka bir levhanın altına daldığında, beraberinde taşıdığı su derinlerde üstteki mantoya karışır ve kayaçların erime sıcaklığını düşürür. Ortaya çıkan magma yükselerek yanardağ zincirleri oluşturur. Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen ve "Ateş Çemberi" olarak bilinen kuşaktaki yanardağların çoğu bu şekilde oluşmuştur.

Sıcak noktalar

Bazı yanardağlar levha sınırlarından uzakta, mantonun derinlerinden yükselen sıcak malzemenin kabuğu deldiği noktalarda oluşur. Levha bu noktanın üzerinde hareket ettikçe sıra sıra yanardağlar meydana gelir. Hawaii adaları bunun en bilinen örneğidir.

Magma ile lav arasındaki fark ne?

İkisi aynı erimiş kayaçtır; fark bulundukları yerdir. Yerin altındayken magma, yeryüzüne çıktığında ise lav adını alır. Yüzeye çıkan magma, içindeki gazların bir kısmını kaybeder ve soğuyarak volkanik kayaçlara dönüşür. Bazalt, andezit ve obsidyen bu kayaçlara örnektir.

Bazı yanardağlar neden patlayıcı?

Püskürmenin şiddetini büyük ölçüde magmanın akışkanlığı ve içindeki gaz miktarı belirler. Silis oranı düşük, akışkan magmada gaz kolayca kaçar; lav sakin akıntılar hâlinde yayılır ve geniş, alçak eğimli kalkan yanardağlar oluşur. Silis oranı yüksek, koyu kıvamlı magmada ise gaz kolayca kaçamaz, basınç birikir ve sonunda şiddetli patlamalarla kül, gaz ve kayaç parçaları havaya fırlatılır.

Yanardağ türleri nelerdir?

• Kalkan yanardağlar: Akışkan lavların üst üste birikmesiyle oluşan geniş ve yayvan yapılardır.
• Tabakalı (strato) yanardağlar: Lav ve kül katmanlarının art arda birikmesiyle oluşan, dik yamaçlı, konik dağlardır.
• Cüruf konileri: Kısa süreli püskürmelerde fırlatılan parçaların birikmesiyle oluşan küçük, dik konilerdir.
• Kalderalar: Büyük bir püskürmeden sonra boşalan magma odasının üzerindeki kısmın çökmesiyle oluşan geniş çanaklardır.

Türkiye'de yanardağ var mı?

Evet. Anadolu'da jeolojik geçmişte etkin olmuş çok sayıda volkanik dağ bulunur. Ağrı Dağı, Erciyes Dağı, Hasan Dağı, Süphan Dağı ve Nemrut Dağı bunların başlıcalarıdır. Nemrut Dağı'nın zirvesinde bir kaldera ve krater gölü yer alır. Kapadokya'daki peribacaları da eski püskürmelerle biriken volkanik tüflerin rüzgâr ve suyla aşınmasıyla şekillenmiştir.

Sıkça sorulan sorular

Sönmüş ve uykuda yanardağ arasındaki fark nedir?

Uykudaki yanardağ uzun süredir püskürmemiş ama gelecekte yeniden etkinleşme olasılığı bulunan yanardağdır. Sönmüş yanardağın ise yeniden püskürmesi beklenmez. Bu ayrım, yanardağın jeolojik geçmişine dayanan bir değerlendirmedir.

Yanardağ patlaması önceden bilinebilir mi?

Kesin tarih verilemez, ancak yer sarsıntıları, zemin kabarması ve gaz salınımındaki değişimler izlenerek etkinlik artışı fark edilebilir ve uyarı yapılabilir.

Volkanik toprak neden verimlidir?

Volkanik kül ve kayaçlar aşındıkça bitkiler için yararlı mineraller açığa çıkar. Bu nedenle yanardağ çevresindeki topraklar çoğu zaman tarıma elverişlidir.

İlgili HaberKutup ışıkları neden oluşur? Aurora'nın renklerinin sırrı