Tsunami nasıl oluşur? Dev dalgaların ardındaki mekanizma

Tsunami, deniz tabanındaki ani bir hareketin büyük bir su kütlesini yerinden oynatmasıyla oluşan dalga dizisidir. Açık denizde fark edilmeyebilir ama kıyıya yaklaştıkça yükselir.

Tsunami, deniz tabanında ya da su kütlesinde meydana gelen ani bir yer değiştirmenin, üzerindeki suyun tamamını yerinden oynatmasıyla oluşan bir dizi uzun dalgadır. En yaygın nedeni, deniz altındaki faylarda meydana gelen ve tabanı dikey yönde hareket ettiren büyük depremlerdir. Denizaltı heyelanları, yanardağ püskürmeleri ve çok nadir de olsa göktaşı çarpmaları da tsunamiye yol açabilir.

Tsunamiyi sıradan dalgalardan ayıran ne?

Kıyıda gördüğümüz dalgaların çoğu rüzgârın deniz yüzeyini itmesiyle oluşur ve yalnızca yüzeye yakın suyu hareket ettirir. Tsunamide ise deniz tabanından yüzeye kadar tüm su kolonu hareket eder. Dalga boyu, yani iki dalga tepesi arasındaki mesafe, yüzlerce kilometreye ulaşabilir. Bu yüzden tsunami tek bir dalgadan çok, kıyıya dakikalarca akan bir su kütlesine benzer.

Tsunami nasıl oluşur ve ilerler?

1. Taban hareket eder: Deniz altındaki bir fayda kırılma olur ve tabanın bir kısmı aniden yükselir ya da çöker.
2. Su yer değiştirir: Tabanın üzerindeki su kütlesi de yükselir veya alçalır. Yer çekimi bu suyu dengeye getirmeye çalışırken dalgalar her yöne yayılmaya başlar.
3. Açık denizde hızla ilerler: Derin okyanusta tsunami bir jet uçağına yakın hızlarla yol alabilir. Buna karşın dalga yüksekliği düşüktür; açık denizdeki bir gemi geçen tsunamiyi fark etmeyebilir.
4. Kıyıda yavaşlar ve yükselir: Su sığlaştıkça dalga yavaşlar. Arkadan gelen su öndekine yetişir ve enerji daha küçük bir hacimde toplanır; dalga yüksekliği belirgin şekilde artar.
5. Karaya taşar: Su, kıyı boyunca karanın içlerine kadar ilerleyebilir, ardından büyük bir güçle denize geri çekilir.

Her deniz depremi tsunami oluşturur mu?

Hayır. Tsunami oluşması için depremin genellikle büyük olması, odağının sığ olması ve deniz tabanını dikey yönde hareket ettirmesi gerekir. Fayın yatay yönde kaydığı depremler suyu daha az yerinden oynatır. Bu nedenle deprem sonrası tsunami uyarıları, depremin özelliklerine ve deniz seviyesi ölçümlerine göre değerlendirilir.

Tsunaminin doğal uyarı işaretleri nelerdir?

• Güçlü ya da uzun süren bir deprem: Kıyıdayken ayakta durmayı zorlaştıran bir sarsıntı hissettiyseniz tsunami ihtimalini düşünün.
• Denizin aniden çekilmesi: Su olağandışı biçimde geri çekilip deniz tabanı açığa çıkıyorsa, bu tsunaminin yaklaştığının işareti olabilir. Bu sırada sahile inmek çok tehlikelidir.
• Denizden gelen olağandışı bir gürültü: Tren ya da uçak sesine benzeyen bir uğultu duyulabilir.

Tsunami tehlikesinde ne yapılmalı?

1. Kıyıdaysanız ve güçlü bir deprem hissettiyseniz resmi uyarıyı beklemeden yüksek bir yere ya da kıyıdan içerilere doğru uzaklaşın.
2. Mümkünse yürüyerek hareket edin; araç trafiği kaçış yollarını tıkayabilir.
3. Yüksek bir yere ulaşamıyorsanız sağlam, çok katlı bir binanın üst katlarına çıkın.
4. İlk dalgadan sonra kıyıya dönmeyin. Tsunami bir dalga dizisidir ve sonraki dalgalar ilkinden daha büyük olabilir.
5. Resmi makamlar tehlikenin geçtiğini açıklayana kadar güvenli bölgede kalın.

Türkiye kıyıları tsunami açısından risk taşıyor mu?

Doğu Akdeniz ve Ege, tarih boyunca deprem kaynaklı tsunamilerin yaşandığı bölgeler arasındadır. Marmara Denizi'nde de geçmişte tsunami oluştuğu bilinmektedir. Bu nedenle kıyı bölgelerde yaşayanların ve tatil yapanların, deprem sonrası kıyıdan uzaklaşma kuralını bilmesi önemlidir.

Sıkça sorulan sorular

Tsunami ile dev dalga aynı şey mi?

Hayır. Fırtınaların ya da rüzgârın yarattığı büyük dalgalar yalnızca yüzeyi etkiler. Tsunami ise deniz tabanındaki bir olayla başlar ve tüm su kütlesini hareket ettirir.

Tsunami kaç dakikada kıyıya ulaşır?

Kaynağa uzaklığa bağlıdır. Kaynak kıyıya yakınsa dalgalar birkaç dakika içinde ulaşabilir; okyanusun öbür ucundan geliyorsa saatler sürebilir.

Göllerde tsunami olur mu?

Büyük heyelanlar ya da göl tabanındaki ani hareketler, göllerde de tsunamiye benzer dalgalar oluşturabilir.

İlgili HaberKutup ışıkları neden oluşur? Aurora'nın renklerinin sırrı