Gelgit olayı: Denizler neden günde iki kez yükselip alçalır?

Gelgit, Ay'ın ve daha az ölçüde Güneş'in çekim kuvvetinin Dünya'nın farklı noktalarında farklı büyüklükte olmasından kaynaklanır. Bu fark okyanuslarda iki şişkinlik oluşturur ve kıyılarda deniz seviyesi çoğu yerde günde iki kez yükselip alçalır.

Gelgit, Ay'ın çekim kuvvetinin Dünya'nın Ay'a bakan yüzünde daha güçlü, karşı yüzünde ise daha zayıf olmasından doğar. Bu çekim farkı okyanus sularını biri Ay'a dönük, diğeri tam ters tarafta iki şişkinlik hâlinde toplar. Dünya kendi ekseni etrafında dönerken kıyılar bu şişkinliklerin içinden geçer ve deniz seviyesi çoğu yerde günde iki kez yükselir (kabarma, med), iki kez alçalır (çekilme, cezir). Güneş de aynı etkiyi daha zayıf biçimde yaratır.

Neden yalnızca bir değil iki şişkinlik oluşur?

Ay'a bakan taraftaki suyun Ay'a doğru çekilmesi kolay anlaşılır. Karşı taraftaki şişkinlik ise ilk bakışta şaşırtıcıdır. Bunu anlamak için çekim kuvvetinin uzaklıkla azaldığını hatırlamak gerekir. Ay, kendisine yakın taraftaki suyu Dünya'nın merkezinden daha güçlü, uzak taraftaki suyu ise Dünya'nın merkezinden daha zayıf çeker. Yakın taraftaki su merkezden "öne", uzak taraftaki su ise merkezin "gerisinde" kalır. Sonuçta Dünya'nın iki karşıt yüzünde su yığılır. Gelgiti yaratan şey çekimin kendisi değil, Dünya boyunca çekimdeki bu farktır.

Gelgit neden her gün biraz daha geç olur?

Ay da Dünya'nın çevresinde aynı yönde dolandığı için, bir kıyının Ay'ın altına yeniden gelmesi 24 saatten biraz uzun, yaklaşık 24 saat 50 dakika sürer. Bu nedenle iki kabarma arasında ortalama 12 saat 25 dakika kadar geçer ve gelgit saatleri her gün yaklaşık 50 dakika ileri kayar.

Güneş'in gelgite etkisi nedir?

Güneş Ay'dan çok daha büyüktür ama çok daha uzaktadır. Gelgit etkisi uzaklıkla çok hızlı azaldığı için Güneş'in katkısı Ay'ınkinin yarısından biraz azdır. Yine de iki etkinin birbirine eklenip eklenmemesi gelgitin büyüklüğünü belirler:

• Büyük gelgit (sizigi): Yeniay ve dolunay dönemlerinde Güneş, Dünya ve Ay aynı doğrultuya gelir. Etkiler toplanır, kabarma ve çekilme arasındaki fark en büyük olur.
• Küçük gelgit (kuadratür): İlk dördün ve son dördün dönemlerinde Güneş ile Ay, Dünya'ya göre dik açı oluşturur. Etkiler kısmen birbirini dengeler ve fark en küçük olur.

Gelgit her kıyıda aynı mıdır?

Hayır. Gelgitin yüksekliği kıyının şekline, deniz tabanının derinliğine ve denizin okyanusla bağlantısına göre çok değişir. Açık okyanus kıyılarında birkaç metrelik farklar olağandır. Huni biçimli koylarda su sıkışarak çok yükselebilir; Kanada'daki Fundy Körfezi, kabarma ile çekilme arasındaki farkın 15 metreyi aşabildiği yerlerden biri olarak bilinir. Bazı kıyılarda günde iki yerine bir kabarma görülür ya da iki kabarmanın yüksekliği birbirinden farklıdır.

Türkiye kıyılarında gelgit neden hissedilmez?

Akdeniz okyanusa yalnızca dar Cebelitarık Boğazı'yla bağlıdır; Karadeniz ise Akdeniz'e İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerinden bağlanan daha da kapalı bir denizdir. Kapalı ve yarı kapalı denizlerde okyanustaki gelgit dalgası içeriye taşınamaz ve denizin kendi içindeki gelgit de küçük kalır. Bu nedenle Türkiye kıyılarında gelgit genellikle birkaç on santimetreyle sınırlıdır ve rüzgâr ya da hava basıncının deniz seviyesine etkisi çoğu zaman gelgitten daha belirgindir.

Sıkça sorulan sorular

Med ve cezir ne demek?

Med, deniz seviyesinin yükselmesi yani kabarma; cezir ise alçalması yani çekilmedir. "Med cezir" ifadesi gelgitin eski ve hâlâ yaygın kullanılan karşılığıdır.

Göllerde gelgit olur mu?

Çok büyük göllerde ölçülebilir ama son derece küçük bir gelgit oluşur. Küçük göllerde ve havuzlarda etki fark edilemeyecek kadar azdır.

Gelgit yalnızca suda mı görülür?

Hayır. Aynı çekim farkı katı yer kabuğunu da çok az yükseltip alçaltır. Bu hareket gözle fark edilmez, ancak hassas ölçüm aletleriyle ölçülebilir.

İlgili HaberKutup ışıkları neden oluşur? Aurora'nın renklerinin sırrı